قنوت

مرکز دعوت و نشر محتوای نماز
ماییم و سینه‌ای که در آن ماجرای توست

قنوت

مرکز دعوت و نشر محتوای نماز

وبلاگ برگزیده کشوری در سی و ششمین جشنواره فرهنگی و هنری آموزش و پرورش کشور ............................................................. منتخب برترین وبلاگ استان گیلان در مسابقات فرهنگی هنری آموزش و پرورش گیلان در سال تحصیلی96-97
قنوت

اَللّهُمَّ عَجِّل لِوَلیِّکَ الفَرَج

حدیث هفته:
فَضْلُ الْوَقْتِ الْأَوَّلِ عَلَى الْأَخِیرِ کَفَضْلِ الْآخِرَةِ عَلَى الدُّنْیَا
فضیلت خواندن نماز در اول وقت نسبت به تأ خیر انداختن آن، مثل فضیلت آخرت بر دنیاست.
(ثواب الاعمال ص 36 - بحارالأنوار(ط-بیروت) ج 79 ، ص 359 ، ح )

دنبال کنندگان ۶ نفر
این وبلاگ را دنبال کنید


آیا امروزصلواتی برای ظهور امام زمان(ع) فرستاده اید؟








آخرین نظرات
نویسندگان

کسب مقام‌های معنوی به وسیله نماز

پنجشنبه, ۳۰ فروردين ۱۳۹۷، ۰۸:۱۲ ق.ظ

از مهم‌ترین عبادت‌هایی که قرب الهی و انسان‌سازی را سبب می‌شود، نماز است. نمود خارجی این انسان‌سازی این است که هرچه نمازگزار حق اقامۀ نماز را بهتر ادا کند، به همان اندازه، نماز او را به درجاتی می‌رساند. امیر مؤمنان علی7 مقام معنوی نمازگزاران را این‌گونه توصیف کرده‌اند:

فرشتگان آنان را در میان می‌‎گیرند و آرامش بر آنها مى‏بارند. درهاى آسمان به رویشان گشوده، و مقام ارزشمندى براى آنان آماده شده است. مقامى که خداوند با نظر رحمت به آن مى‏نگرد؛ از تلاش آنها خشنود است و منزلت آنها را مى‏ستاید؛ دست به دعا برداشته، و آمرزش الهى مى‏طلبند.[1]

نماز درجات معنوی بسیاری را برای انسان به‌ارمغان می­آورد که در اینجا به چند مورد اشاره می­کنیم:

یک. مقام شفاعت

یکی از مقام‌های معنوی که جز افراد خاص و برگزیدۀ الهی کسی به آن دست نمی‌یابد، مقام شفاعت است. از جمله آثار مهم نماز این است که انسان را به مقام شفاعت می‌رساند. پیامبر رحمت6در مورد مقام نمازگزاران و جایگاه رفیع آنان در قیامت یادآور شده­اند:

خداوند به سه گروه وعده داد بدون حساب وارد بهشت شوند، و هریک از این گروه­ها (روز قیامت) می‏توانند هشتاد هزار نفر [تعداد زیادی] را شفاعت کنند. [سه گروه مزبور عبارت‌اند از:] مؤذن، امام جماعت و کسی که وضو بگیرد، سپس داخل مسجد شود و نماز را به‌جماعت به‌جا آورد.[2]

مقام شفاعت از مقامات والای معنوی است که هرکسی صلاحیت برخورداری از آن را ندارد؛ بنابر دلالت آیات قرآن، نمازگزاران از این مقام برخوردارند.[3] مقام شفاعت نه‌تنها برای افراد عادی که برای پیامبران نیز بزرگ و باعظمت است.

نماز اکسیری است برای رفعت و بلندی انسان. انسان با نماز نه‌تنها خود را از عذاب الهی و کیفرهای اخروی می‌رهاند که دیگران را نیز می‌تواند با شفاعت خود نجات بخشد و راه ورود به بهشت را برایشان هموار سازد. این موهبت بزرگ را نماز موجب می‌گردد!

دو. مقام خوف

یکی از مقامات معنوی این است که انسان به مرحله‌ای از شناخت و معنویت برسد که خدا را ناظر مطلق ببیند و در همه حال از او خوف و خشیت داشته باشد. صفت خوف و خشیت نشانة کمال معنوی و از خصوصیات برجستۀ انبیا، اولیا و اوصیا بوده است. در سیرۀ معصومان: مکرر بیان شده که ایشان هنگام نماز، از خوف خدای متعال به‌شدت متأثر می­شدند.

 رسول خدا6هرگاه به نماز می‏ایستادند، رنگ چهرۀ مبارکشان به ­سبب ترس از پروردگار دگرگون می‏شد.[4]

حضرت امیرالمؤمنین7 نه‌تنها هنگام نماز که در حال وضو گرفتن می‌لرزیدند و هنگامی که در محراب عبادت می‏ایستادند، رعشه بر اندامشان می‏افتاد و از بیم عظمت پروردگار، اشکِ چشمانشان بر محاسن شریفشان جاری می‏شد. سجده‏های ایشان طولانی، و سجده‏گاهش همیشه از اشک چشم مرطوب بود. ایشان در محراب عبادت به‌شدت گریان بودند.[5] حضرت هنگام نماز، رنگ رخسارشان تغییر می­کرد و بدن مبارکشان به‌لرزه می­افتاد، و می­فرمودند: "وقت ادای امانتی است که خداوند آن را به آسمان­ها و زمین و کوه­ها عرضه نمود؛ ولی آنها از قبول آن خودداری کردند، و انسان آن را قبول کرد. حال‌آن‌که من ضعیف هستم و نمی­دانم خوب می­توانم آن امانت را ادا کنم یا خیر".[6]

 امام­ حسن7 هنگام نماز لرزه بر اندامشان می‌افتاد، و همچون مارگزیده مضطرب و پریشان می‌شدند و به خود می‌پیچیدند.[7] سید­الساجدین علی­بن­الحسین7 نیز وقتی به نماز می‏ایستادند، رنگ چهره‏شان دگرگون می‏شد و حالشان در پیشگاه خداوند مانند حالِ بندگان ذلیل بود. اعضای بدنشان می‏لرزید، و نمازشان مانند کسی بود که گویی آخرین نماز را می‏خواند.[8]

امام حسین7 وقتى وضو مى­گرفتند رنگشان می‌پرید و پاهایشان مى­لرزید. وقتی علت این حالت را پرسیدند، فرمودند: سزاوار است براى کسى که در مقابل خداى باجبروت ایستاده رنگش زرد شود و پاهایش بلرزد.[9]

در شأن امام باقر و امام صادق8 نیز آمده است که آن حضرات هنگام نماز رنگ چهرۀ مبارکشان تغییر می‌کرد، و طوری مناجات می‌کردند که گویی کسی را می‌بینند و با او نجوا می‌کنند.[10]

         شواهدی که از سیرۀ معصومان: آورده شد، بیانگر این حقیقت است که ارتباطی میان خوف الهی و نماز وجود دارد؛ زیرا بیشتر روایاتی که در باب نماز و مناجات حضرات آمده است، از خوف، خشیت و تغییر حالات روحی و جسمی آن بزرگواران حکایت دارد. این امر نشان می‌دهد که آنچه انسان را به مقام خوف و خشیت الهی نزدیک می‌سازد، نماز است. تبلور خداوند در نماز بیش از اوقات دیگر است؛ ازاین‌رو اگر افراد عادی نماز را با شرایط آن به‌صورت کامل اقامه کنند به این مقام عظیم دست خواهند یافت.

سه. مقام اخلاص و رضا

بالاترین مقام معنوی این است که انسان به‌جایی برسد که همة گفتار، رفتار و نیاتش برای رضای خداوند باشد. "قرب الی الله" غایتِ رفتارهای دینی افراد به‌شمار می‌رود. به همین علت، تمام اعمال دینی مشروط به نیت و قصد قربت است. بدون قصد قربت نه‌تنها اعمال دینی منعقد نمی‌گردد، که نیت غیرالهی سبب بطلان نماز می‌شود. بنابراین نماز با اخلاص عجین است و همان‌گونه که امام باقر7 بیان فرموده­اند، "نماز خانۀ اخلاص و فراهم کنندۀ قرب الهی است".[11]

نماز انسان را به مقام "رضای الهی" می­رساند. از پیامبر6 درباره نماز پرسیده شد؛ ایشان در پاسخ فرمودند: "نماز از سنت‌های مذهبی است و سبب رضایت پروردگار عالم می‌گردد".[12] در حدیثی دیگر پیامبر اعظم6 می‌فرمایند: خداوند از سه گروه خشنود است؛ کسانی که نماز شب می‌خوانند، کسانی که در نماز به صف جماعت می‌ایستند، و کسانی که در مقابل دشمن صف‌آرایی می‌کنند.[13]

چهار. مقام آرامش

برخی آرامش‌ها زودگذرند. اما نماز می‌تواند انسان را به مقام آرامش برساند؛ یعنی آرامش را در انسان نهادینه کند. اضطراب، افسردگی، و نبود آرامشِ روحی و روانی، گمشدة زندگی مدرن امروز است. انسان‌ها درسایۀ مشکلات زندگی و گرفتاری‌های محیطی، اضطرابی مداوم را تجربه می‌کنند. دراین‌میان، نماز نقش بسیار ارزشمندی در کاهش نگرانی‌ها و اضطراب‌ها دارد و باعث تمدد اعصاب و آرامش روانی در نمازگزاران می‌گردد. نمازگزارانی که در زندگی ناملایماتی  را تجربه می‌کنند، با اتکای به عبادت معنوی نماز و با توجه به خداوند متعال، فشارهای روانی را پشت سر می‌گذارند. می‌توان گفت این تأثیر مهم نماز در درمان اضطراب، از جهاتی همانند تأثیر روش روان‌درمانی برخی درمانگرانِ رفتارگرایی معاصر است که اضطراب بیماران روانی را از راه آرام­سازی یا کاهش حساسیت انفعالی برطرف می‌کنند.[14] روان‌‌درمانگرانی مانند"ژوزف" و "لپه" از روشی پیروی‌ می‌کنند که به"منع متقابل" معروف است و این روش "درمان از راه آرام‌سازی (حساسیت‌زدایی)" یا "درمان از راه کاهش حساسیت انفعالی" نامیده می‌شود. در این روش درمانگر می‌کوشد میان موارد اضطراب‌انگیز و واکنش مخالف‌ اضطراب، یعنی همان حالت تمدد اعصاب رابطه‌ ایجاد کند. اثر روشی که روان‌درمانگران رفتارگر برای روان‌درمانی به کار می‌برند با اثر درمانی منتج از نماز، بسیار شباهت دارد.

نمازگزار پس از نماز، به ذکر دعا و تسبیح می‌پردازد، و این خود به تداوم حالت تمدد اعصاب و آرامش روانی کمک می‌کند. انسان هنگام دعا، با خدای خود به مناجات می‌پردازد، و از مشکلاتی که او را در زندگی مضطرب و ناراحت ساخته است، به درگاهش پناه می‌برد. بازگو کردن مشکلات اضطراب‌انگیز در چنین‌ حالتی از آرامش روانی، منجر به رهایی از اضطراب می‌شود. این نتیجه از راه ایجاد ارتباط شرطی جدید میان‌ مشکلات و حالت تمدد اعصاب و آرامش روانی‌ به‌دست می‌آید. بدین‌ترتیب مشکلات به­تدریج قدرت‌ اضطراب‌زایی خود را از دست می‌دهند و با حالت‌ تمدد اعصاب و آرامش روانی، که حالتی مخالف‌ اضطراب است، به­صورت رابطه‌ای شرطی شده، پیوند می‌یابند.[15]

در آیات و روایات، خصوصیت اضطراب‌زدایی نماز مورد توجه قرار گرفته است. در آیۀ 277 سورۀ بقره تأکید شده است که نمازگزاران از ترس و اندوه بری هستند.[16] نماز، باارزش‌ترین ذکر خداوند است و در هر حال سبب آرامش، طمأنینه و آسایش روحی و روانی می‌گردد.[17]

بیان مشکلات و مسائل پس از نماز نیز موجب آرامش روانی می­شود. این فرصت مغتنم، فقط در اختیار افرادی قرار می‌گیرد که به اقامۀ نماز می­پردازند. تحقیقات متعدد روان‌شناسان نشان می­دهد که حالت روانی انسان با آشکار کردن مشکلات در حضور یک دوست صمیمی یا درمانگر رو به بهبود می­رود. تصور کنید که همین انسان اگر مشکلات خود را با خدا بازگو کند و پس از نماز به مناجات با پروردگار و دعا مشغول شود و از درگاه او طلب یاری کند، حالت روانی او تا چه ­اندازه بهبود می‌یابد. زیرا آن احساس امنیت و رهایی از اضطرابی که نماز در انسان ایجاد می­کند، موجب آزاد شدن نیروی روانی او می‌شود؛ نیرویی که قبلاً در زنجیرهای اضطراب، نگرانی و افسردگی، مقید و زندانی بود. آزادی این نیرو ضامن ایجاد سلامت روان است.[18]

تأثیر نماز در کاهش اضطراب و افسردگی در مطالعات و تحقیقات روان‌شناختی نیز تأیید شده است. دکتر توماس هایس لوپ دراین‌باره توضیح می‌دهد:

مهم‌ترین مطلبی که من در طول چندین سال تجربه و آزمایش به­­دست آورده‌ام این است که بهترین وسیله برای درمان بی‌خوابی، نماز و نیایش است؛ با این قید که من پزشکم و این سخن را می‌گویم که نماز بهترین وسیله‌ای است که تاکنون برای توسعۀ اطمینان و تسکین اعصاب و آسایش و نشاط شناخته شده است، که زمینة بی‌خوابی را برطرف می‌گرداند. به­عبارت دقیق­تر مهم‌ترین وسیلة ایجاد آرامش در روان و اعصاب انسان نماز است.[19]

تحقیقاتی که در ایران به انجام رسیده، گویای نقش بی‌بدیل نماز در سلامت روان انسان است. موسوى و همکاران (1380) پژوهشى با هدف تعیین رابطۀ نحوۀ به­پادارى نماز با اختلال افسردگى اساسى بر روى صد بیمار مراجعه‌کننده به درمانگاه بیمارستان خورشید (1375) اصفهان انجام دادند. بدین‌ترتیب پرسش‌نامه‌ای را دربارۀ نحوۀ برپادارى نماز برای روى بیماران ـ به­عنوان گروه آزمودنی ـ و هم‌زمان صد نفر از افراد غیر بیمار ـ به­عنوان گروه گواه ـ تکمیل کردند. تحلیل داده­ها توسط آزمون t و X2 صورت گرفت، و نتایج نشان داد که رابطۀ معنادارى[20] بین نحوۀ به­پادارى نماز و افسردگی و عدم افسردگی وجود دارد.[21]

جلیلوند و اژه‌اى (1378) پژوهشى با هدف بررسى رابطۀ پایبندى عملى به تقیدات مذهبى (نماز) و اضطراب دانش‌آموزان دبیرستانى شهر تهران در سال تحصیلى 76ـ75 انجام دادند. در این پژوهش 501 دانش‌آموز دختر و پسر از مناطق نوزده­گانۀ آموزش و پرورش با پرسش‌نامۀ اضطراب کتل و پرسش‌نامۀ سنجش میزان پای‌بندى عملى به تقیدات دینى (نماز) آزمون شدند. نتایج نشان داد که بین نماز و اضطراب رابطۀ منفى و معنادار وجود دارد.[22]

رادفر و عروجى (1380) پژوهشى با هدف نقش پاى‌بندى عملى به نماز در میزان شیوع اضطراب انجام دادند. در این پژوهش چهارصد دختر دانش‌آموز از نواحى سه­گانه آموزش و پرورش شهر قم به­وسیلۀ پرسش‌نامۀ اضطراب کتل و برگۀ سؤالاتى که به‌منظور ارزیابى پایبندى عملى به نماز طراحى شده بود، آزمون شدند. نتایج نشان داد افرادى که نمرۀ نماز بالاترى دارند (توجه و پای‌بندى بیشترى نسبت به اقامۀ نماز دارند) از اضطراب کمترى برخوردارند.[23]

دکتر "آکیروماتسوموتو" مدیر کانون تعلیماتی مطالعات و تحقیقات مربوط به خاورمیانه در دانشگاه دولتی ژاپن است. او که چند سال پیش به اسلام گرویده، دربارۀ تأثیر نماز در تسکین روح و آرامش نفس، در نامه‌ای به یکی از دوستان مسلمان خود، چنین می‌نویسد:

گاهی آن دفترچة نماز را که شما برای من لطف نمودید نگاه می­کنم و مطابق توضیحات آن، با خود نماز را اقامه می­کنم. فهمیدم که نماز خواندن برای تسکین روح خود تأثیری خوب دارد. مثلاً روزی که در محل کار خود با مسائل ناراحت‌کننده مواجه می­شوم به خانه برمی­گردم و نماز می­خوانم تا نفس خود را آرام بسازم... ".[24]

نقش نماز در آرامش روان ریشه در بسترسازی برای تکیه به موجود برتر دارد. احساس اتکای به چنین موجودی آرامش­‌آفرین است. انسان به­­رغم توانایی­هایش موجودی ضعیف است که به­سادگی به یأس و ناامیدی می­گراید. تکیه به قدرت مطلق، او را از یأس بازمی‌دارد و آرامش را برایش به‌ارمغان می­آورد.

 

[1]. سید رضی، نهج البلاغة، ص 222.

[2]. میرزا حسین نوری، مستدرک الوسایل، ج 1، ص 488.

[3]. در آیۀ 87 سورۀ مبارکۀ مریم3 (لا یمْلِکُونَ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً) مالکیت شفاعت از تمام انسان­ها به­جز کسانی ‌که نزد خداوند عهدی دارند، نفی شده است. تفسیر نمونه حدیثی از پیامبر نقل نموده است که حضرت در تفسیر آیه فوق، مصداق "من اتخذ عند الرحمن عهدا" را افرادی ذکر کرده‌اند که بر حفظ نماز در پنج وقت روز تلاش می‌کنند. بنابراین نمازگزاران تنها کسانی هستند که نزد خداوند حق مالکیت شفاعت از دیگران را دارند (ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج13، ص136).

[4]. علامه مجلسی، بحار الانوار، ج84، ص248.

.[5] عباس عزیزی، نماز و عبادت امام علی7، ص16.

.[6] علامه مجلسی، بحار الانوار، ج81، ص248. و نمونه­های دیگری نیز در حوالی همین صفحه از کتاب شریف بحار الانوار آمده است.

[7]. همان، ج84، ص258.

[8]. شیخ ع‍ب‍اس ق‍م‍ی‌،، منتهی‌الآمال، ج2، ص5.

.[9] تاج الدین شعیری، جامع الأخبار، ص76.

[10]. علامه مجلسی، بحار الانوار، ج84، ص248.

[11]. همان، ج‏75، ص183.

[12]. وسائل الشیعه، شیخ صدوق، ج2، ص522.

[13]. على مشکینى‏، تحریر المواعظ العددیه، ص238.

[14]. ریدرز دایجست، معجزه­های دعا و نیایش، ص۶.

[15]. ر.ک: «نقش نماز در روان‌درمانی»، مجلۀ تربیت، دی1375، شمارۀ114، ص23.

.[16] إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ َقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّکاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَیهِمْ وَلا هُمْ یحْزَنُونَ؛ «کسانى که ایمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند و نماز را برپا داشتند و زکات را پرداختند، اجرشان نزد پروردگارشان است و نه ترسى بر آنهاست، و نه غمگین مى‏شوند» (بقره: 277).

3. الَّذینَ آمَنُوا وَ َطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللَّهِ أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (رعد: 28).

[18]. ر.ک: «نقش نماز در روان‌درمانی»، مجلۀ تربیت، دی1375، شمارۀ114، ص23.

[19]. دی‍ل ک‍ارن‍گ‍ی‌، آیین زندگی، ص249.

[20]معناداری رابطۀ میان دو پدیده در تحلیل­های آماری به­معنای رابطۀ علی و معلولی و تأثیر و تأثر میان دو پدیده است.

[21]. دبیرخانۀ ستاد مرکزی اقامۀ نماز، فصلنامۀ نیایش، شمارۀ5، بهار1380، ص135.

.[22] همان.

[23]. همان.

[24]. علی شجاعی، سلامت روان در پرتو نماز، ص63.

  • علی اصغر کشاورز

18 نظر  (۱)

  • عباس اسلامی
  • سلام
    بسیار مفیدبود.
    پاسخ:
    سلام
    سپاس

    ارسال نظر

    ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
    شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
    <b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
    تجدید کد امنیتی
    "قنوت" در ستاد ساماندهی محتوای فضای مجازی ثبت گردیده است.